Είναι αλήθεια ότι οι άγιες εικόνες, πέρα από λατρευτικά σύμβολα, μας μεταφέρουν σημαντικές πληροφορίες και πολύτιμα μηνύματα που η δύναμη της συνήθειας τα ενσωματώνει ασυνείδητα στη σκέψη μας από την παιδική μας ηλικία χωρίς να εμβαθύνουμε στα επιμέρους στοιχεία και χαρακτηριστικά. Χωρίς να αναρωτιόμαστε για το τι σημαίνει π.χ. η έκφραση του προσώπου ενός αγίου ή η θέση που τοποθετείται στην εικόνα ή και η σταθερή τοποθέτηση στοιχείων στο «κάδρο».
Αντιμετωπίζουμε τις αναπαραστάσεις ως ένα προϊόν του αγιογράφου καλλιτεχνικό και όχι πνευματικό. Δεν είναι όμως έτσι. Οι αγιογράφοι, οι εμπνευσμένοι αυτοί καλλιτέχνες, περνούν μέσα από τις αναπαραστάσεις σημαντικά συμπυκνωμένα μηνύματα και αχαρτογράφητες πληροφορίες για τους Αγίους, την Παναγία, ή τον Χριστό που θα χρειαζόταν να διαβάσουμε ολόκληρα κεφάλαια Ιστορίας ή της Αγίας Γραφής για να τα αποκωδικοποιήσουμε.
Το γεγονός της Γέννησης του Ιησού είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση αναπαράστασης που συνοδεύεται από πλήθος ειδήσεων και πληροφοριών που, αν εμβαθύναμε περαιτέρω στην εικόνα, θα είχαμε μια πολύ σφαιρική γνώση για τη μεγαλύτερη στιγμή της Χριστιανοσύνης.

 

Ο συμβολισμός του σκοταδιού

Η εικόνα της Γεννήσεως έχει συχνά ένα φανερό, ένα βαθύ σκοτάδι θέλοντας να υποδηλώσει ότι αυτός ο χώρος που είναι το σκότος και η σκιά του θανάτου, όπως γράφει ο Δαυίδ (Ψαλμός 24:4), αντιστοιχεί στον επίγειο κόσμο στον οποίο γεννήθηκε ο Χριστός.

 

Τι σημαίνουν τα δύο ζώα δίπλα στον Ιησού;

Τα δύο ζώα, το άλογο και η αγελάδα, συμβολίζουν τους εθνικούς και τους Ιουδαίους Χριστιανούς και αγιογραφούνται προκειμένου να καταδείξουν ότι ο Χριστός βρίσκεται ανάμεσα σε όλους τους ανθρώπους και τους ενώνει. Άλογοι ήταν ακόμη και οι Ιουδαίοι που ενώ ήξεραν ένα μέρος της αλήθειας, αλόγως (παράλογα) φέρθηκαν. Ακόμη και οι εθνικοί Χριστιανοί και αυτοί άλογα φέρθηκαν.

 

Το φάσκιωμα, προπομπός του σαβάνου

Στις περισσότερες εικόνες ο Χριστός είναι τυλιγμένος με κάποια σουδάρια νεκρικά. Εδώ, δηλώνεται ότι ο Χριστός γεννήθηκε για να πεθάνει για τους Ανθρώπους. Η εικονογράφηση δεν περιορίζεται στο να καταδείξει τον θρίαμβο της Γέννησης του Χριστού αλλά να προετοιμάσει τους πιστούς για το ότι το γεγονός των Χριστουγέννων συνδέεται και προαναγγέλλει τα θεία Πάθη και το Πάσχα. Γι’ αυτό ο Χριστός βρίσκεται, κοιμάται μέσα σε έναν τάφο και όχι σε οποιοδήποτε αυτοσχέδιο, έστω, κρεβατάκι, μιας και οι αγιογράφοι θέλουν να συνδέσουν τη Γέννηση με την Ανάσταση. Γεννήθηκε για να αναστηθεί. Υπάρχει μια σύνδεση, μια σχέση αιτίου – αιτιατού, που υποδηλώνει ότι «δεν θα γεννιόταν αν δεν έμελλε να αναστηθεί». 

 

Για πάντα Παρθένος

Η Παναγία φέρει  πάντοτε - σε όλες τις αγιογραφικές εκφράσεις - στο κεφάλι της και τις δύο πλάτες, τρία μικρά οκτάκτινα αστεράκια. Τα τρία αστεράκια δηλώνουν ότι η Παναγία ήταν Παρθένος προ, κατά και μετά τον τόκο, τη Γέννηση του Ιησού. Και το οκτάκτινο αστεράκι σημαίνει το μυστήριο της 8ης ημέρας. Ο Θεός έφτιαξε τον Άνθρωπο σε εφτά ημέρες. Και ο Θεός εγκαινίζει μέσα από το έργο της Θείας Οικονομίας και της του Χριστού συγκατάβασης, το έργο της 8ης ημέρας της Δημιουργίας- που είναι ακριβώς το έργο της Θείας Οικονομίας. Γι’ αυτό η Παναγία μετέχει στο έργο της Θείας Οικονομίας.

 

Οι κορδέλες στα μαλλιά των αγγέλων

Βλέπουμε σε κάθε εικόνα της Γέννησης τους Αγγέλους οι οποίοι δοξολογούν. Υποχρεωτικά, όλοι οι Άγγελοι φορούν στο κεφάλι τους κορδέλα που συγκρατούν τα πυκνά και πλούσια μαλλιά τους. Τι σημαίνει αυτή η κορδέλα; Οι ουράνιες δυνάμεις, οι Άγγελοι, στρέφουν το νου τους στο Θεό και ζουν από την πνευματική αυτή τροφή. Η στροφή προς το Θεό είναι η θεραπεία.

Ειδικά, αυτό συμβαίνει μετά την ημέρα που έπεσαν οι δαίμονες και δεν έπεσαν οι άγγελοι. Η ημέρα που γιορτάζουμε στις 8 Νοεμβρίου είναι η στάση των Αγγέλων και λέμε στη Θεία Λειτουργία «στώμεν καλώς, στώμεν μετά φόβου», όπου οι Άγγελοι δεν έπεσαν όπως ο Εωσφόρος. Μετά από αυτή τη στάση, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός σε ένα πολύ σπουδαίο κείμενο («Έκθεσις ακριβής ορθοδόξου Πίστεως») αναφέρει πως οι Άγγελοι μετά από αυτό το γεγονός είναι αμετάπτωτοι προς την αμαρτία. Δεν μπορούν να πέσουν ποτέ πια γιατί «έστησαν καλώς». Πράγμα το οποίο μπορεί να συνέβαινε στον Άνθρωπο, αν δεν υπέκυπτε στον πειρασμό του διαβόλου. Γι’ αυτό αυτή η κορδέλα δηλώνει το μάζεμα. Επειδή το νου - το εσωτερικό μέγεθος ή το αφηρημένο μέγεθος της λέξης «νους» δεν μπορεί να το αποτυπώσει ο αγιογράφος, προσπαθεί με εξωτερικά συμβολικά μεγέθη να εκφράσει αυτά τα οποία δεν φαίνονται. Ετσι λοιπόν επειδή οι Άγγελοι συγκεντρώνουν το νου τους στο Θεό, οι αγιογράφοι βάζουν στην πλούσια κόμη τους, που είναι τα πλούσια χαρίσματα που έχουν, αυτήν την κορδέλα.

 

Οι 3 μάγοι και η σημασία των δώρων

Η λέξη «μάγος» (μαγεία) δεν πρέπει να συνδέεται με τα γεγονότα της πράξης της μαγείας, δηλαδή της επίκλησης δαιμόνων για το καλό ή το κακό, την εσφαλμένη, κατά κόσμον, διάκριση μεταξύ μαύρης και λευκής μαγείας. Μάγοι σημαίνει σοφοί άνθρωποι που εν προκειμένω ήρθαν από την Περσία, την Ινδία και τη Βαβυλωνία. Ήταν επιστήμονες και φέρνουν τρία δώρα... χρυσό, λιβάνι και σμύρνα. Χρυσάφι φέρνουν στο Χριστό γιατί είναι βασιλιάς. Λιβάνι γιατί είναι Θεός. Και σμύρνα, το υλικό με το οποίο άλειφαν τους νεκρούς. Πρόκειται για μια μακρά παράδοση των Εβραίων που ονομάζεται μύρωση και πραγματοποιείται με την άλειψη, τη χρίση των νεκρών για λόγους κάθαρσης. Τον Χριστό τον άλειψαν με σμύρνα και αλόη. Άρα είναι Θεός, είναι Βασιλιάς και είναι Αυτός ο οποίος θα πεθάνει για εμάς.

 

Γιατί κάθεται μόνος ο Ιωσήφ ο Μνήστωρ;

Η Ιωσήφ ο Μνήστορας πέρασε τον πειρασμό του να απαρνηθεί την Παναγία μετά την αποκάλυψη της εγκυμοσύνης Της και βγήκε πιο δυνατός. Ο Ιωσήφ βρίσκεται στις άγιες εικόνες στο κάτω άκρο της εικόνας αγιογραφημένος με το κεντρικό πρόσωπο να είναι πάντοτε ο Χριστός. Ο Ιωσήφ, όπως και η Παναγία, είναι λειτουργοί του μυστηρίου.

 

Οι ποιμένες, μάρτυρες της Γέννησης

Και φυσικά έχουμε τους ποιμένες που βρίσκονται στις αναπαραστάσεις της Γέννησης του Ιησού με  πολυποίκιλο τρόπο και με ανθρώπινη δοξολογική παρουσία την ώρα που έρχεται ο Χριστός. Και από τον Ουρανό κατεβαίνει το Θείο Φως, το άκτιστο Φως, το οποίο καταυγάζει το μυστήριο αυτό της Γέννησης. Τι υποδουλώνει η παρουσία των βοσκών; Γιατί μας δίνεται αυτή η πληροφορία μέσα από τις άγιες εικόνες; Υποδηλώνει ότι καθώς τον Χριστό τον είδαν εκείνοι, τον είδαμε και εμείς. Και αυτός είναι ο λόγος που ο Ιησούς αγιογραφείται ενώ ο Πατέρας Του, όχι. Τον Θεό δεν τον έχει δει κανείς Άνθρωπος. Δεν βλέπει κανείς τον Πατέρα. Και ο Χριστός εμφανίστηκε κατά τα μέτρα της ανθρώπινης κατανόησης. Και το Άγιο το Πνεύμα «ωσεί περιστερά». Άλλο ο Χριστός που ήταν Άνθρωπος και σαρκώθηκε. Και άλλο το Άγιό το Πνεύμα που δε σαρκώθηκε στο περιστέρι. Ήταν «ωσεί» - που σημαίνει «σαν».

 

Το παρεξηγημένο λουτρό του θείου Βρέφους

Το λουτρό του θείου Βρέφους είναι μια παράσταση πολύ παρεξηγημένη. Σε ορισμένες παραστάσεις του λουτρού την είχαν καλύψει γιατί θεώρησαν απαράδεκτο να παρουσιαστεί το λουτρό του Θείου Βρέφους. Μα γιατί το έβαζε ο αγιογράφος; Το βάζει για να δηλώσει τι γινόταν σε όλα τα μωρά. Όταν γεννιόντουσαν, τα έλουζαν. Την 8η ημέρα γινόταν η πλήρης απόλουση. Ο Χριστός ήταν τέλειος άνθρωπος και θα περάσει από όλα τα ανθρώπινα εκτός από την αμαρτία. Αν ο Χριστός δεν λουζόταν επειδή είναι Θεός και δε χρειάζεται να λουσθεί, δεν θα ήταν τέλειος άνθρωπος. Γιατί ως τέλειος άνθρωπος ο Χριστός, σώζει τον άνθρωπο και τον τελειώνει (σημ.: τον κάνει τέλειο).